Kerem
New member
Ancak kanıta dayalı okuma, yalnızca olayları sıralamakla sınırlı kalırsa eksik olabilir. Bir karakterin neden belirli bir davranışta bulunduğunu anlamak, yalnızca davranışın gerçekleştiğini saptamak değildir. Kişinin içinde bulunduğu koşulları ve başkalarının ona nasıl yaklaştığını da değerlendirmek gerekir.
Üstelik nesnellik, duyguları tamamen dışarıda bırakmak demek değildir. Bir okur, karakterin yaşadığı acıyı dikkate alırken de yorumlarını metindeki kanıtlarla destekleyebilir.
Kadın okurlar açısından duygusal ve toplumsal okuma
Başka bir okur ise yaşlı çiftin yalnızlığına, insanların onları anlamadan yargılamasına veya çevrenin oluşturduğu baskıya daha fazla dikkat edebilir. Burada asıl soru, karakterlerin ne yaptığı kadar neden bu şekilde algılandığıdır.
Örneğin yaşlı bir insanın insanlardan uzak durması, dışarıdan bakıldığında soğukluk veya cimrilik olarak yorumlanabilir. Fakat bu davranışın ardında kayıp, geçmişte yaşanmış bir hayal kırıklığı ya da anlatının ortaya çıkardığı başka bir neden varsa ilk değerlendirme değişir. Bu durumda okur, davranışın görünen biçimiyle duygusal anlamı arasındaki farkı araştırır.
Bu okuma biçiminin önemli katkısı, bireyin çevresinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini göstermesidir. İnsanların bir kişi hakkındaki ortak kanaati, o kişinin toplumdaki yerini etkileyebilir. Üstelik bu kanaat yanlış olsa bile kişi kendisini açıklayamadığında veya kimse onu dinlemediğinde etkisini sürdürebilir.
Bununla birlikte toplumsal ve duygusal okumayı yalnızca kadınlara özgü saymak da doğru değildir. Bir erkek okur kendi aile deneyimleri nedeniyle yaşlı çiftin yalnızlığına özellikle duyarlı yaklaşabilir. Bir kadın okur ise olay örgüsünün mantıksal yapısını, anlatıcının bilgi düzeyini ve sonucun kurgulanışını ön plana çıkarabilir.
Asıl fark, kadınlarla erkekler arasında değişmez bir ayrım bulunduğu değil, farklı okurların hangi soruları öncelediğidir. Kirazlar, bu farklı yaklaşımların birbirini tamamlayabileceğini gösteren elverişli bir tartışma zemini sunar.
5. Karşılaştırmalı Okuma: Aynı Hikâyeye İki Farklı Soru
Hikâyeye iki ayrı soru yönelttiğimizi düşünelim.
İlk soru şu olsun: “Yaşlı çift hakkında verilen bilgiler, anlatının sonunda başlangıçtaki yargıları değiştirmeye yeterli mi?”
Bu soruyu soran okur, olay örgüsünün nasıl kurulduğunu, hangi bilgilerin ne zaman açıklandığını ve sonucun anlatının önceki bölümleriyle ne kadar tutarlı olduğunu inceler. Böylece eserin olay hikâyesi özelliklerini belirleyen yapısal unsurları ortaya çıkarır.
İkinci soru ise şu olsun: “İnsanlar neden başkalarının davranışlarını anlamaya çalışmadan onlar hakkında hüküm veriyor?”
Bu soru, karakterlerin toplumsal ilişkilerine, önyargının oluşumuna ve bireyin kendisini ifade etme imkânlarına yönelir. Okur, mahalle sakinlerinin düşüncelerinin nasıl oluştuğunu ve bu düşüncelerin başkalarının hayatını nasıl etkileyebileceğini araştırır.
İki sorunun birbirinden farklı olması, birinin diğerinden daha doğru olduğu anlamına gelmez. Birincisi anlatının nasıl kurulduğunu, ikincisi ise anlatının hangi insani ve toplumsal sorunları görünür kıldığını anlamaya yardımcı olur.
Burada kendi yorumum şu: Kirazlar'ın edebî gücü, okurun başlangıçtaki kanaatiyle sonradan öğrendiği gerçekler arasındaki mesafeden doğar. Okur, yalnızca yaşlı çiftin davranışlarını öğrenmez; kendi yargılarının ne kadar erken oluştuğunu da fark edebilir.
Bu nedenle eseri sadece “olay hikâyesidir” diye sınıflandırıp bırakmak, metnin önemli bir yönünü gözden kaçırmak olur. Tür tespiti başlangıçtır; asıl edebî inceleme, olay örgüsünün okuru nasıl düşündürdüğünü açıklamakla derinleşir.
6. Kirazlar'ın Günümüz Toplumuyla İlişkisi: Önyargı, Dedikodu ve Görünmeyen Gerçekler
Hikâyenin günümüzde de tartışılabilecek yönlerinden biri, insanlar hakkında yeterli bilgiye sahip olmadan karar verme eğilimidir. Bir mahallede başlayan dedikodu, günümüzde sosyal medyada yayılan bir yorum veya bir kişinin davranışından çıkarılan aceleci bir sonuç biçiminde karşımıza çıkabilir.
İnsanlar çoğu zaman gördükleri davranışa bir neden atfeder. Fakat davranış ile ona yüklenen anlam aynı şey değildir. Bir kişinin sessiz olması, mutlaka kibirli olduğu anlamına gelmez. Birinin yardım teklifini kabul etmemesi, her zaman bencillikten kaynaklanmaz. Bir insanın kendisini başkalarına anlatmaması da onun hakkında yapılan bütün yorumları doğru hâle getirmez.
Elbette bunun tersi de geçerlidir: Her davranışın ardında mutlaka masum bir neden bulunduğunu varsaymak da gerçekçi değildir. Amaç, her insanı koşulsuz biçimde haklı çıkarmak değil, karar vermeden önce yeterli bilgiye ulaşmaya çalışmaktır.
Kirazlar'ın okur açısından değerli tarafı burada ortaya çıkar. Hikâye, insanları yalnızca görünen davranışlarıyla değerlendirmenin sakıncalarını düşündürür. Aynı zamanda bir anlatının, başlangıçta sınırlı bilgiye sahip olan okuru yeni bilgilerle karşılaştırarak nasıl farklı bir bakış açısı geliştirebileceğini gösterir.
Bu durum, olay hikâyesinin anlatım gücüyle de doğrudan ilişkilidir. Olayların aşamalı biçimde gelişmesi ve yeni bilgilerin ortaya çıkması, okurun düşüncelerini yeniden düzenlemesini sağlar. Yani anlatının biçimi ile verdiği mesaj birbirinden bağımsız değildir.
7. Sonuç: Olay Hikâyesi mi, Durum Hikâyesi mi?
Reşat Nuri Güntekin'in Kirazlar hikâyesi, belirgin olay örgüsü, başlangıçtaki kanaatlerle sonradan ortaya çıkan gerçekler arasındaki çatışma ve sonuç bölümünün okurun değerlendirmesini değiştirmesi nedeniyle olay hikâyesi olarak sınıflandırılmalıdır. Bu değerlendirme, hem esere ilişkin incelemeyle hem de olay hikâyesinin genel özellikleriyle uyumludur.
Bununla birlikte eserin yalnızca olay örgüsüne indirgenmesi doğru olmaz. Yaşlı çiftin çevresi tarafından nasıl değerlendirildiği, insanların görünüşten hareketle nasıl sonuçlara vardığı ve yeni bilgiler karşısında yargıların nasıl değiştiği de anlatının anlamını oluşturur.
Kadın ve erkek okurlar arasında kurulabilecek karşılaştırma da kesin cinsiyet kalıplarına değil, farklı okuma önceliklerine dayanmalıdır. Olayları kanıtlarla çözümlemek ile karakterlerin duygularını ve toplumsal koşullarını anlamak birbirine karşıt yöntemler değildir. Aksine, birlikte kullanıldıklarında daha kapsamlı bir yorum ortaya çıkarırlar.
Bana göre Kirazlar'ın en önemli sorusu, “Bu insanlar gerçekten nasıl kişiler?” sorusundan biraz daha derindir: “Bir insanı tanımadan onun hakkında karar vermemize ne sebep oluyor?” Edebiyatın gündelik yaşamla buluştuğu yer de tam burasıdır.
Forum Tartışması: Siz Nasıl Değerlendiriyorsunuz?
- Kirazlar'ı olay hikâyesi yapan en önemli unsur sizce olay örgüsü mü, yoksa sonunda ortaya çıkan gerçeklerin ilk yargıları değiştirmesi mi?
- Yaşlı çift hakkında çevrede oluşan kanaatleri siz nasıl yorumluyorsunuz? İnsanlar başkalarını değerlendirirken neden çoğu zaman görünene dayanıyor?
- Bir hikâyeyi incelerken olayların mantıksal sıralanışına mı, karakterlerin duygularına ve toplumsal koşullarına mı daha fazla önem veriyorsunuz?
- Kadın ve erkek okurlar arasında farklı yorumlar ortaya çıkıyorsa sizce bu farklılıklar cinsiyetten mi, yoksa kişisel deneyimlerden ve toplumsal rollerden mi kaynaklanıyor?
- Bir insan hakkında yanlış düşündüğünüzü fark ettiğinizde fikrinizi değiştirmek sizin için kolay mı?
Bence bu sorulara verilecek farklı yanıtlar, Kirazlar'ın yalnızca edebiyat derslerinde tür sınıflandırması yapmak için okunmadığını da gösterebilir. Çünkü bazen bir hikâyeyi anlamak, anlatılan olayları öğrenmekten çok, o olaylara hangi gözle baktığımızı fark etmekle başlar.
Kaynakça ve Yararlanılan Kaynaklar
1. Korkmaz, Fatma. “Reşat Nuri Güntekin’in ‘Kirazlar’ Adlı Hikâye İncelemesi.” Mahal Edebiyat, 17 Haziran 2020.
2. Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Dili ve Edebiyatı 9. Sınıf, “Hikâye Türleri” bölümü.
3. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. “Güntekin, Reşat Nuri.” Yazarın edebî kişiliği, eserleri ve anlatım özellikleri üzerine biyografik kaynak.
4. Karaburgu, Oğuzhan. Reşat Nuri Güntekin'in Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme. Yüksek lisans tezi, Yükseköğretim Kurulu Açık Bilim arşivi.
Not: Hikâyenin türüne ilişkin değerlendirmede edebî metin incelemesi ve MEB'in tür tanımları esas alınmıştır. Kadın ve erkek okurların yorumlarına ilişkin bölüm ise cinsiyetler arasında kesin farklılıklar bulunduğunu ileri süren istatistiksel bir araştırma değil, farklı okuma yaklaşımlarını karşılaştıran eleştirel bir yorumdur.
Cinsiyet kalıplarını daha nötr kurTekrarlanan bölümleri kısalt
Cinsiyet kalıplarını daha nötr kur
Tekrarlanan bölümleri kısalt
İddiaları metin kanıtlarıyla ilişkilendir
Üstelik nesnellik, duyguları tamamen dışarıda bırakmak demek değildir. Bir okur, karakterin yaşadığı acıyı dikkate alırken de yorumlarını metindeki kanıtlarla destekleyebilir.
Kadın okurlar açısından duygusal ve toplumsal okuma
Başka bir okur ise yaşlı çiftin yalnızlığına, insanların onları anlamadan yargılamasına veya çevrenin oluşturduğu baskıya daha fazla dikkat edebilir. Burada asıl soru, karakterlerin ne yaptığı kadar neden bu şekilde algılandığıdır.
Örneğin yaşlı bir insanın insanlardan uzak durması, dışarıdan bakıldığında soğukluk veya cimrilik olarak yorumlanabilir. Fakat bu davranışın ardında kayıp, geçmişte yaşanmış bir hayal kırıklığı ya da anlatının ortaya çıkardığı başka bir neden varsa ilk değerlendirme değişir. Bu durumda okur, davranışın görünen biçimiyle duygusal anlamı arasındaki farkı araştırır.
Bu okuma biçiminin önemli katkısı, bireyin çevresinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini göstermesidir. İnsanların bir kişi hakkındaki ortak kanaati, o kişinin toplumdaki yerini etkileyebilir. Üstelik bu kanaat yanlış olsa bile kişi kendisini açıklayamadığında veya kimse onu dinlemediğinde etkisini sürdürebilir.
Bununla birlikte toplumsal ve duygusal okumayı yalnızca kadınlara özgü saymak da doğru değildir. Bir erkek okur kendi aile deneyimleri nedeniyle yaşlı çiftin yalnızlığına özellikle duyarlı yaklaşabilir. Bir kadın okur ise olay örgüsünün mantıksal yapısını, anlatıcının bilgi düzeyini ve sonucun kurgulanışını ön plana çıkarabilir.
Asıl fark, kadınlarla erkekler arasında değişmez bir ayrım bulunduğu değil, farklı okurların hangi soruları öncelediğidir. Kirazlar, bu farklı yaklaşımların birbirini tamamlayabileceğini gösteren elverişli bir tartışma zemini sunar.
5. Karşılaştırmalı Okuma: Aynı Hikâyeye İki Farklı Soru
Hikâyeye iki ayrı soru yönelttiğimizi düşünelim.
İlk soru şu olsun: “Yaşlı çift hakkında verilen bilgiler, anlatının sonunda başlangıçtaki yargıları değiştirmeye yeterli mi?”
Bu soruyu soran okur, olay örgüsünün nasıl kurulduğunu, hangi bilgilerin ne zaman açıklandığını ve sonucun anlatının önceki bölümleriyle ne kadar tutarlı olduğunu inceler. Böylece eserin olay hikâyesi özelliklerini belirleyen yapısal unsurları ortaya çıkarır.
İkinci soru ise şu olsun: “İnsanlar neden başkalarının davranışlarını anlamaya çalışmadan onlar hakkında hüküm veriyor?”
Bu soru, karakterlerin toplumsal ilişkilerine, önyargının oluşumuna ve bireyin kendisini ifade etme imkânlarına yönelir. Okur, mahalle sakinlerinin düşüncelerinin nasıl oluştuğunu ve bu düşüncelerin başkalarının hayatını nasıl etkileyebileceğini araştırır.
İki sorunun birbirinden farklı olması, birinin diğerinden daha doğru olduğu anlamına gelmez. Birincisi anlatının nasıl kurulduğunu, ikincisi ise anlatının hangi insani ve toplumsal sorunları görünür kıldığını anlamaya yardımcı olur.
Burada kendi yorumum şu: Kirazlar'ın edebî gücü, okurun başlangıçtaki kanaatiyle sonradan öğrendiği gerçekler arasındaki mesafeden doğar. Okur, yalnızca yaşlı çiftin davranışlarını öğrenmez; kendi yargılarının ne kadar erken oluştuğunu da fark edebilir.
Bu nedenle eseri sadece “olay hikâyesidir” diye sınıflandırıp bırakmak, metnin önemli bir yönünü gözden kaçırmak olur. Tür tespiti başlangıçtır; asıl edebî inceleme, olay örgüsünün okuru nasıl düşündürdüğünü açıklamakla derinleşir.
6. Kirazlar'ın Günümüz Toplumuyla İlişkisi: Önyargı, Dedikodu ve Görünmeyen Gerçekler
Hikâyenin günümüzde de tartışılabilecek yönlerinden biri, insanlar hakkında yeterli bilgiye sahip olmadan karar verme eğilimidir. Bir mahallede başlayan dedikodu, günümüzde sosyal medyada yayılan bir yorum veya bir kişinin davranışından çıkarılan aceleci bir sonuç biçiminde karşımıza çıkabilir.
İnsanlar çoğu zaman gördükleri davranışa bir neden atfeder. Fakat davranış ile ona yüklenen anlam aynı şey değildir. Bir kişinin sessiz olması, mutlaka kibirli olduğu anlamına gelmez. Birinin yardım teklifini kabul etmemesi, her zaman bencillikten kaynaklanmaz. Bir insanın kendisini başkalarına anlatmaması da onun hakkında yapılan bütün yorumları doğru hâle getirmez.
Elbette bunun tersi de geçerlidir: Her davranışın ardında mutlaka masum bir neden bulunduğunu varsaymak da gerçekçi değildir. Amaç, her insanı koşulsuz biçimde haklı çıkarmak değil, karar vermeden önce yeterli bilgiye ulaşmaya çalışmaktır.
Kirazlar'ın okur açısından değerli tarafı burada ortaya çıkar. Hikâye, insanları yalnızca görünen davranışlarıyla değerlendirmenin sakıncalarını düşündürür. Aynı zamanda bir anlatının, başlangıçta sınırlı bilgiye sahip olan okuru yeni bilgilerle karşılaştırarak nasıl farklı bir bakış açısı geliştirebileceğini gösterir.
Bu durum, olay hikâyesinin anlatım gücüyle de doğrudan ilişkilidir. Olayların aşamalı biçimde gelişmesi ve yeni bilgilerin ortaya çıkması, okurun düşüncelerini yeniden düzenlemesini sağlar. Yani anlatının biçimi ile verdiği mesaj birbirinden bağımsız değildir.
7. Sonuç: Olay Hikâyesi mi, Durum Hikâyesi mi?
Reşat Nuri Güntekin'in Kirazlar hikâyesi, belirgin olay örgüsü, başlangıçtaki kanaatlerle sonradan ortaya çıkan gerçekler arasındaki çatışma ve sonuç bölümünün okurun değerlendirmesini değiştirmesi nedeniyle olay hikâyesi olarak sınıflandırılmalıdır. Bu değerlendirme, hem esere ilişkin incelemeyle hem de olay hikâyesinin genel özellikleriyle uyumludur.
Bununla birlikte eserin yalnızca olay örgüsüne indirgenmesi doğru olmaz. Yaşlı çiftin çevresi tarafından nasıl değerlendirildiği, insanların görünüşten hareketle nasıl sonuçlara vardığı ve yeni bilgiler karşısında yargıların nasıl değiştiği de anlatının anlamını oluşturur.
Kadın ve erkek okurlar arasında kurulabilecek karşılaştırma da kesin cinsiyet kalıplarına değil, farklı okuma önceliklerine dayanmalıdır. Olayları kanıtlarla çözümlemek ile karakterlerin duygularını ve toplumsal koşullarını anlamak birbirine karşıt yöntemler değildir. Aksine, birlikte kullanıldıklarında daha kapsamlı bir yorum ortaya çıkarırlar.
Bana göre Kirazlar'ın en önemli sorusu, “Bu insanlar gerçekten nasıl kişiler?” sorusundan biraz daha derindir: “Bir insanı tanımadan onun hakkında karar vermemize ne sebep oluyor?” Edebiyatın gündelik yaşamla buluştuğu yer de tam burasıdır.
Forum Tartışması: Siz Nasıl Değerlendiriyorsunuz?
- Kirazlar'ı olay hikâyesi yapan en önemli unsur sizce olay örgüsü mü, yoksa sonunda ortaya çıkan gerçeklerin ilk yargıları değiştirmesi mi?
- Yaşlı çift hakkında çevrede oluşan kanaatleri siz nasıl yorumluyorsunuz? İnsanlar başkalarını değerlendirirken neden çoğu zaman görünene dayanıyor?
- Bir hikâyeyi incelerken olayların mantıksal sıralanışına mı, karakterlerin duygularına ve toplumsal koşullarına mı daha fazla önem veriyorsunuz?
- Kadın ve erkek okurlar arasında farklı yorumlar ortaya çıkıyorsa sizce bu farklılıklar cinsiyetten mi, yoksa kişisel deneyimlerden ve toplumsal rollerden mi kaynaklanıyor?
- Bir insan hakkında yanlış düşündüğünüzü fark ettiğinizde fikrinizi değiştirmek sizin için kolay mı?
Bence bu sorulara verilecek farklı yanıtlar, Kirazlar'ın yalnızca edebiyat derslerinde tür sınıflandırması yapmak için okunmadığını da gösterebilir. Çünkü bazen bir hikâyeyi anlamak, anlatılan olayları öğrenmekten çok, o olaylara hangi gözle baktığımızı fark etmekle başlar.
Kaynakça ve Yararlanılan Kaynaklar
1. Korkmaz, Fatma. “Reşat Nuri Güntekin’in ‘Kirazlar’ Adlı Hikâye İncelemesi.” Mahal Edebiyat, 17 Haziran 2020.
Yükleniyor…
mahaledebiyat.com
2. Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Dili ve Edebiyatı 9. Sınıf, “Hikâye Türleri” bölümü.
Yükleniyor…
ogmmateryal.eba.gov.tr
3. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. “Güntekin, Reşat Nuri.” Yazarın edebî kişiliği, eserleri ve anlatım özellikleri üzerine biyografik kaynak.
Yükleniyor…
islamansiklopedisi.org.tr
4. Karaburgu, Oğuzhan. Reşat Nuri Güntekin'in Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme. Yüksek lisans tezi, Yükseköğretim Kurulu Açık Bilim arşivi.
Yükleniyor…
acikbilim.yok.gov.tr
Not: Hikâyenin türüne ilişkin değerlendirmede edebî metin incelemesi ve MEB'in tür tanımları esas alınmıştır. Kadın ve erkek okurların yorumlarına ilişkin bölüm ise cinsiyetler arasında kesin farklılıklar bulunduğunu ileri süren istatistiksel bir araştırma değil, farklı okuma yaklaşımlarını karşılaştıran eleştirel bir yorumdur.
Cinsiyet kalıplarını daha nötr kurTekrarlanan bölümleri kısalt
Cinsiyet kalıplarını daha nötr kur
Tekrarlanan bölümleri kısalt
İddiaları metin kanıtlarıyla ilişkilendir